Rruga është po ajo, e njëjta, e shkelur me qindra herë, drejt një destinacioni të përsëritur. E megjithatë sërish do të shkojmë sepse gjithnjë shkohet për të shijuar, në mos diçka të re, diçka të njohur... Për të rishijuar një nga ato shije, që gjithnjë ke nevojë t’i rishijosh. E kështu edhe rrugëtimi për në Durrës. Tek e fundit ofron gjithnjë mundësinë e një fundjave relaksuese. Për më tepër, ekzistojnë mundësitë e zgjedhjeve krejt individuale, varësisht shijeve dhe preferencave të gjithsekujt. Për kë ka për zemër turizmin kulturor, ja tek është Amfiteatri, Muzeu Arkeologjik, Kulla veneciane, Vila e mbretit Zog në majë të kodrës... Për kë për zemër turizmin natyror, ja tek është deti, me puhizën që fryn s’andejmi  dhe hapësirën e kaltër e të pafund që të shfaqet syve. Për kë kërkon të shijojë kuzhinën me bazë peshku, restorantet e shumtë të ofrojnë mundësi të pafundme zgjedhjeje: Piazza, Aragosta, Picante, Vila Lule, Belvedere... Dhe në fund, kush i kërkon të gjitha, mundet t’i ketë, falë distancave të shkurtra, sepse të gjitha janë të mbledhura aty rrotull, brenda një qyteti që ka se ç’të ofron...

Ne u nisëm një ditë shiu dhe gjetëm një det të hirtë, por jo më pak të bukur se ai i kaltri e i qeti që të fton të kridhesh. Kishte një tis joshës, siç ndoshta gjithnjë një qytet bregdetar e ka. Në fakt, Durrësi nuk është kryeqyteti që mund të ishte nëse do të kishte vazhduar të merrej në konsideratë vendimi i princ Vidit në kohën e shkurtër të qëndrimit të tij në fron. Nuk është as vendbanimi i jashtëzakonshëm i kohës së themeluesve të tij, Epidamit dhe Dyrrahut e as qyteti me amfiteatër për plot 20 000 spektatorë... E megjithatë është qyteti, sharmin e të cilit mund ta zbulosh pa bërë kushedi çfarë kërkimesh të lodhshme. Kalaja e Durrësit, muret e së cilës u ringritën në periudhën e perandorit bizantin Anastasi I (491-518), i cili e shndërroi qytetin në një ndër më të fortifikuarit në Adriatik, mund të kundrohet lehtësisht, madje ulur në një tryezë restoranti. Ashtu sikurse prej së largu, duke shëtitur buzë detit, mund të kundrohet silueta e butë e kodrës me vilën mbretërore përmbi, si kurorë... Copëza të panumërta të së shkuarës së këtij qyteti janë skalitur gjithandej e herë gjenden në natyrë të hapur, e herë të grumbulluara në pavijone muzesh, një kalim mes të cilave gjithnjë ia vlen, teksa shefat e restoranteve ku keni zgjedhur të drekoni janë duke përgatitur pjatat. Me siguri ato do të kenë më shumë shije të shoqëruara nga një bisedë për Bukuroshen e Durrësit që sapo keni parë, apo shtëpinë e Aleksandër Moisiut me arkitekturën tipike të banesës durrsake të shekullit XIX, kthinave të së cilës sapo jeni përsjellë. Me siguri ka për të qenë kështu, sepse shtëpia e shndërruar në muze etnografik, ka shumë për t’ju rrëfyer: veç dy dhomave ku janë grumbulluar materiale biografike dhe artistike të aktorit, pjesa tjetër e muzeut strehon më se 300 objekte, veshje dhe enë të traditës, objekte origjinale të mjeshtërisë artizanale prej leshi, mëndafshi, pambuku, briri, bakri e guri... Ne vetë, teksa prisnim të na mbërrinte “Pasta superiore” me prodhime deti, po flisnim për arkitekturën e shtëpisë së aktorit, që paraqet dy kulla në miniaturë, të lidhura me një çardak. E pastaj biseda vijoi te Moisiu vetë... Tek e fundit, kudo të keni qenë, vizita juaj para hyrjes në restorant do të ketë hapur shtigje bisedash që të fusin në botë të djeshme, gjithnjë interesante.

...Si të nxitur nga vetë qyteti, tek e djeshmja vijonte të fokusohej biseda jonë me të gjithë durrsakët që takuam, edhe kur u përqendruam tek ajo që më së shumti na interesonte: kulinaria. Donim të dinim diçka në lidhje me kuzhinën tradicionale. Kjo më së shumti na bënte kureshtarë, edhe në pamundësi për të gjetur të dhëna në ndonjë faqe interneti, manual turistik apo udhërrëfyes të ndryshëm. Si mund të hartohet një listë sado e shkurtër gatimesh tradicionale durrsake? Në të vërtetë paskësh qenë një pyetje e vështirë... Nuk kishin durrsakët ndonjë përgjigje nga ato me emra recetash që ngacmojnë kureshtjen. Aq më pak ndonjë recetë që ia përfshin qysh në krye të herës edhe emrin qytetit. Sikurse themi fërgesë Tirane apo tavë Elbasani, nuk mundemi të themi për ndonjë pjatë durrsake. Epo... atëherë çfarë shtronte mbreti Zog në tryezat e tij festive, në vilën mbi kodër? Diku pata lexuar një informacion sipas të cilit, mbreti Zog i shijonte gatimet tradicionale shqiptare, fasulen me spec djegës dhe byrekun me spinaq. Thuhej mandej se Zogu, kafen turke e pinte të fortë e pa sheqer, e ndonjë hollësi tjetër e kësaj natyre... Por specifika të tilla nuk lidhen në mënyrë të drejtpërdrejtë me Durrësin edhe pse aty fasulet me spec djegës gatuhen ashtu sikurse sa e sa receta tipike aq shumë të njohura nga të gjithë. Kurse ne, vijonim të kërkonim një specifikë. Ndoshta diçka që i përket veç Durrësit.  A kishim për ta gjetur?

Kureshtje për kuzhinën e djeshme
Makinën e parkuam në afërsi të Kullës veneciane, meqë e kishim parashikuar qysh në krye të herës itinerarin e udhëtimit tonë kulinaristik. Sepse duhet ta themi, kishim bërë një përzgjedhje paraprake gjithnjë me idenë që ne vetë të shndërroheshim, nëpërmjet “vizitës” sonë, në udhërrëfyes për të gjithë ata lexues që dëshirojnë të na ndjekim me revistën SHIJE në dorë, për një shëtitje në Durrës. Kishim vendosur pra, ende pa u nisur nga Tirana, të trokisnin në dyert e 4-5 prej restoranteve më të mirë të Durrësit, ku ia vlen të drekohet a darkohet.

...I kthyem shpinën torrës dhe ngjitëm shkallët që të çonin te restorant Piazza. Kur zumë vend në një tryezë buzë dritares, na u shfaq sërish ballazi torra rrethore, me siluetën e dhëmbëzuar të bedenave. Artur Luku, një ndër dy pronarët dhe shefi i kuzhinës së këtij restoranti që e njohin të gjithë, u ul në tryezë me ne. “Çfarë doni që t’ju përgatis?” Por ne donim një zgjedhje të tijën. Ai nuk u mendua gjatë. “Pasta superiore”, foli me një ton të tillë sikur të ishte duke na thënë shumë më tepër se emrin e recetës nëpërmjet këtij togfjalëshi. Dhe nuk ishte i papërligjur hamendësimi ynë. Nuk na u desh shumë që të bindeshim se ishte me të vërtetë “superiore” pjata që po shijonim.  Teksa ne përtypnin ngadalë, Arturi filloi të na tregonte historinë e vet: “...Ika nga Durrësi... në Itali... në një restorant....” Gjithçka e qartë. Italia, vendi i kuzhinës së përkryer, e kishte mësuar Arturin të ishte gjithaq i përkryer si shef kuzhine. Por... “A gatuheshin më parë... – e ndërpresim ne herë pas here, me të njëjtën pyetje. – Çfarë kishit traditë gatimi këtu në Durrës?”
Durrsakët dikur, mesa duket, nuk se ishin shumë me fantazi në kuzhinë. Por Arturi nuk ndjehet aspak keq që është kështu. Na tregon me një ton tipik të qetë se, sigurisht hahej peshk, shijohej. Porse nuk kishte shumëllojshmëri gatimesh. Doni një barbun? Padyshim, të freskët madje. Porse thjesht të skuqur, të bërë pak me miell para se të hidhej në vajin e nxehtë, në mënyrë që të mos shpërbëhej. Sa më i freskët peshku, aq më e nevojshme lyerja me miell para skuqjes... Dhe pastaj sardelet... Ky peshk i vogël dhe i shijshëm, edhe pse i zënë nga peshkatarët e Durrësit, gatuhej veç në dy mënyra: i pjekur në tavë e i thekur mirë ose në tenxhere me presion me vaj ulliri dhe lëng limoni. Sofistikimet, nëse mund të thuhet kështu, ishin tava e peshkut me qepë, kallamarët me salcë ose të mbushura, qoftet e merlucit. Si gatuheshin? Krejt njëlloj si qoftet tipike: vezë, tul buke, erëza... por në vend të mishit të grirë, merluc. Pjesa tjetër ishte thjesht peshk i skuqur ose i pjekur. Sa për oktapodin ose karkalecat, durrsakët pothuaj nuk i fusnin në gojë. Aq më pak midhjet dhe guaskat e tjera. Paskëshin qenë dikur në Durrës 3 restorante të njohur me prodhime deti: Peshku, Ylli dhe Detari. Nuk ofronin ndonjë kuzhinë të sofistikuar as ato.
Arturi nuk e ka problem që e tregon këtë të shkuar kulinare të qytetit të tij. Tek e fundi s’ka pse. Më shumë i intereson e tashmja. Dhe nëse flasim për të, atëherë entuziazmi është superior, sikurse edhe emri i pastave që ka përgatitur... Në këtë pjesë të rrëfimit, lista e recetave është tejet e gjatë. Shijet nga më të shumëllojshmet. Nga pjata në pjatë, nga restoranti në restorant...

Nga restoranti në restorant me shije të ndryshme
Traditë apo modernitet? Shqiptare apo italiane? Teksa je në një restorant durrsak, çfarë ka më shumë rëndësi është shija. Tek “Picante” zbuluam një shije tjetër. Takimi me shefin e kuzhinës së restorantit me këtë emër të papritur, ishte stacioni ynë i dytë. Në të vërtetë, herë pas here na dukej sikur po dëgjonim të njëjtën histori: Gazmiri, si sa e sa durrsakë të tjerë, ish gjendur një ditë në bregun matanë. Atje kishte zbuluar shijen (atë që nuk kish mundur ta provonte më parë në Durrës), kish kuptuar dhe vërtetuar se italianët janë mjeshtra gatimi... ndaj dhe, pasi kishte mësuar prej tyre, ishte kthyer sërish në Durrës... Bashkë me mësimet, futi në valixhe një turrë të stërmadhe librash të trashë kuzhine, të cilat i renditi në një raft, pranë tryezës së punës, pas një dere xhami që të çon në kuzhinë. “I shfletoj herë pas here, por gjithnjë u shtoj diçka prej vetes recetave aty”, na thotë. Sepse kuzhinë, më shumë se sa traditë, do të thotë tejçim, fantazi, lojë mbi furnelë dhe padyshim pasion...
“Picante” është pak metra më tutja nga “Piazza”. Gjatë shëtitores, krejt buzë detit. Ngjyra e gjelbër e mjedisit rrotull, edhe pse nuk lidhet fort me emërtimin e restorantit, është relaksuese. Deri tani shumë arsye për ta zgjedhur. A mos ndoshta mes këtyre kanë qenë arsyet që kanë bërë të ulen në tryezat e “Picante” sa e sa protagonistë të jetës publike shqiptare? Gazmiri ka dashur të mos i lerë thjesht në kujtesën e tij vizitat në restorant të Edi Ramës, Berishës, Arvizusë, Jozefina Topallit e jo pak politikanëve të tjerë apo artistëve të shumtë. I ka futur në korniza të vogla e me to ka dekoruar një cep muri. Cila duhet të ketë qenë zgjedhja e tyre në menynë e restorantit? Ku ta dish... Ama për ne, që më pas tua rrëfenim ju nëpërmjet revistës, shefi i kuzhinës zgjodhi të gatuante “Fileto shef”...
Vera që shoqëron tryezën kësaj here është e bardhë, kurse deti nga ana tjetër e xhamit, gri... që i jepte  gjithsesi pamjes një bukuri tjetërsoj nga ajo e ditëve me diell e qiell kristal.

Plazh dhe shije
Ka edhe restorante të tjerë në qytet... Mes tyre Aragosta. Nuk do ta shpërfillim, assesi. Thjesht do të shkojmë një ditë tjetër e të qëndrojmë pak më gjatë... Hë për hë, edhe për faktin se Durrësi më së shumti lidhet me plazhin, sidomos tani, ne u nisëm për atje. Kishim në listë Vilën Lule.
Deti ishte aty, ngjitur, veç nuk e ndante atë nga restoranti as ndonjë bankinë e drunjtë e as ndonjë shëtitore betoni. Përkundrazi, e bashkonte rripi i rërës mbi të cilin sakaq ishin hapur shezlongët dhe çadrat mikpritëse dhe një rresht palmash. Ajo që na u duk me të vërtetë interesante, para se të hynim në rrëfime për gatimin dhe recetën konkrete që shefi kësaj here do të përgatiste, ishte historia e “vilës” që na e tregoi administratori i hotel restorantit, Gentian Dhamo: E kishte ndërtuar, këtu e 80 vite të shkuara, arkitekti i vilës së Zogut, Kristo Sotiri, për të shoqen dhe pastaj i kish vënë emrin e saj, Lule. E ky emër i vjetër, edhe pse vila ishte ribërë, i kishte mbetur kësaj ngrehine të dekoruar me palma.
Gentiani gatoi për revistën SHIJE një recetë krejt ndryshe nga ato që kishim provuar në restorantet e mëparshme. “Karkalec PASHA” e kish pagëzuar gatesën e personalizuar që edhe shijen e kishte si emri. Ishin karkaleca të mbështjellë me kadaif të njomë. “Karkalecat as që i hanin më parë në Durrës”, e dëgjojmë të përsëritur nga Gentian. Por ç’rëndësi ka, tani jemi në një kohë tjetër...
...Jashtë rëra e plazhit është lagur, kurse karkalecat e mbështjellë me kadaif, të stërpikur me mjaltë me rozmarinë e të shoqëruar me luleshtrydhe, e qeshin tryezën...

...Por nuk është ende koha për t’u kthyer në Tiranë. Do të bëjmë pak më tutje rrugës së plazhit, e do të kapërcejmë matanë, rrëzë të kodrës. Në pamje të parë duket se rruga është pak e ndërlikuar, por nëse vendosni të shkoni drejt e atje, zgjidhni rrugën dytësore në të majtë, me të kapërcyer rrethrrotullimin te ish kampi i pionierëve, dhe do ta gjeni restorant Belvederen sapo të keni kaluar shkëmbin e Kavajës...
"Belvedere", është pikërisht emri i duhur për një restorant si ky ku sapo kemi mbërritur. Bimësia e harlisur dhe lulet shumëngjyrëshe që lidhen me të kaltrën e pishinës, të bindin për këtë edhe pse dita është me shi. Klientët që nuk kanë lënë një tryezë të lirë, qysh në krye të herës na bëjnë të mendojmë se ia vlen të shijosh një pjatë aty. Historia sërish përsëritet. Tek e fundit jemi në zgjatimin e Durrësit, dhe cili prej banorëve të këtij qyteti nuk e ka një copëz historie të lidhur me bregun matanë, me Italinë, me ndonjë qytet bregdetar dhe restorantet e tij. Kështu ka ndodhur edhe me Ada dhe Arsen Sovjanin. E pastaj, pas kthimit nga Italia ata nuk mund të mos hapnin restorantin (edhe hotelin por kjo është një gjë tjetër). Edhe në këtë rast receta e “zonjës së shtëpisë” është e personalizuar. “Tava Adriatik” e ka quajtur ajo. Sepse janë të gjitha prodhime të detit matanë rrugës: peshk gjel, skampi, peshkt raza... karkaleca, dateri, midhje... “Më parë në Durrës, nuk i hanim midhjet”, thotë edhe Ada, duke bërë fjalë për kohën e para viteve ’90. Asaj i ka mbetur në mendje koha e kinezëve. Ata u dukeshin të çuditshëm banorëve të Durrësit. Jo vetëm i hanin midhjet dhe karkalecat, por, për më tepër, i hanin të gjalla.
Sa kohë ka kaluar, sa gjëra kanë ndryshuar... Sidoqoftë, Ada në pjatën e saj i ka gatuar, madje veçmas guaskat, për të qenë e sigurt që nuk u kishte mbetur rërë...

...Teksa ka ardhur ora e kthimit, me shijet e mbivendosura të pjatave, nga "Piazza" te "Pikante", "Vila Lule" e "Belvedere", gjithnjë me prodhimet e detit në qendër të zgjedhjeve të tyre, na shkon mendja te pyetja që kishim në krye të herës. A ka diçka të veçantë në aspektin kulinar Durrësi? A ka diçka që e specifikon? Në të vërtetë po: është peshku. Të gjitha llojet e gjallesave të ngrënshme të detit, të gatuara në llojshmëri të pafundme. S’ka gjë se tradita nuk të jep shumë dorë për t’u mbështetur në të. Tek e fundit kuzhina është! E sofistikuar! E përkryer! Është kuzhina e Durrësit të sotëm, e shefave të kuzhinës, të cilët ngado t’i kenë marrë recetat e tyre fillestare, i kanë futur në procesin e përpunimit të tyre vetjak, u janë falur lojërave të kuzhinës, fantazisë, mbi të gjithë pasionit brenda vetes...
Nuk ishte i papërligjur fakti që princ Vidi, së paku për 6 vjet, e ktheu në kryeqytet Durrahun e lashtë... Ndoshta e përfytyronte si një lloj kryeqyteti edhe për gatimin e peshkut...