Në shtëpinë e çiftit Shanaj-Lako? Kush ka shkuar qoftë për një herë të vetme në shtëpinë e tyre i kupton më së miri ato emocione ndjellëse, që vetëm sa nisin me të zotët e shtëpisë dhe vijojnë me atmosferën e ngrohtë, arredimin interesant dhe shijën e mrekullueshme të verës apo rakisë së bërë vetë. Jemi në vendin e duhur për “Shije”-n, në një familje plot shije.
-Në kuzhinën tonë komandante është gruaja,- nis i pari bisedën profesori. Pak hapa larg nesh, në kuzhinë, ndërkohë ka nisur puna me prerjen e ftonjve, teksa tigani nxjerr avuj që humbasin pas një rrugëtimi të shkurtër… E përgjigja e beftë e komandantes nuk mund të mungonte:
-Kuptohet që burrat janë më konservatorë se gratë edhe nga preferencat e gatimeve.

Ndoshta kjo është edhe arsyeja pse punët e kuzhinës në shtëpinë e tyre janë të ndara. Mevlani gatuan ushqimet tradicionale shqiptare; fërgesë tirane, pllaqi, që i shoqëron me merlot, kabernet, vranac apo raki që e ka bërë vetë, ndërsa zonja është amvisa e eksperimenteve të recetave të huaja. Ama situatat nuk janë të prera me thikë: ka ditë kur Mevlani i përvesh mëngët dhe i futet punës për ta ndihmuar të shoqen të presë apo të pastrojë perimet. Ndërsa recetat me bazë peshku janë të gjitha të tijat. “Janë raste kur dua ta bëj peshkun të këndojë” thotë ai dhe mes buzëqeshjesh, historitë dhe batutat e çiftit e çojnë bisedën tonë në një rrugëtim kohërash, për t’u ndalur tek kujtimet nostalgjike. Kthehemi pas në kohë...  

Dikur

Jemi në vitet ‘70. Nuk gjeheshin kollaj përbërësit e gatesave. Por me sa duket kjo situatë ishte më e lehtë për artistët. Ishin vite kur Mevlani shijonte nga e shoqja gjithfarë gatimesh. Natasha merrte recetat nga revistat franceze, i përkthente dhe i gatuante. Qysh asokohe poetja preferonte të eksploronte: jo vetëm në gjininë e bukur të letërsisë artistike, poezi, por edhe në kuzhinë… Dhe, në të shumtën e rasteve përshtaste bashkimin e recetave franceze, me përbërësit dhe traditën shqiptare. “Suksesin më të madh Natasha e kishte tek tortat që i pëlqenin fëmijët”,- na rrëfen me një krenari të pashoqe Mevlani. Ndërsa Natasha, teksa rrufit kafenë e sapo bërë në ekspresin e vogël që zë një qoshe të kuzhinës, shton: “Epo, të gatuarit merr kuptim vetëm kur ke njerëz pranë. Gatuhet kur ke se për kë. Për veten njeriu nuk gatuan. Ka nevojë që t’u japë kënaqësi të tjerëve dhe gjëja më e bukur është kur gatuan për fëmijët dhe nipërit”. Atëherë fëmijët ishin të vegjël dhe mezi prisnin të shijonin gatimet tradicionale të të atit apo ëmbëlsirat e shijshme të së ëmës. Sot, në shtëpinë e tyre situata nuk ka ndryshuar: vetëm se në vend të Elës dhe Jonit, janë Ubii dhe Niv. Ata, sot shijojnë gjithfarë recetash të gatuara nga gjyshi dhe gjyshja e tyre por as që i dinë vështirësitë e dikurshme. Gjeli i detit që binjakët tre-vjeçarë provojnë nga duart e gjyshes vazhdimisht, dikur jo vetëm që sigurohej me vështirësi, por madje shaktonte situate me humor… Në vitin 1971 për shembull, Mevlani niset nga Tirana për të shkuar në Korçë. Duke qenë nga një krahinë ku gjeli i detit është kult, ai mori pikërisht një të tillë për ta çuar tek shtëpia e nuses. “Në atë kohë gjeli i detit ishte një tabu në Korçë, aq sa asnjë korçar nuk dinte ta gatuante. Nuk gjeje furrxhi që të dinte ta piqte. Përgjithësisht korçarët për Vit të Ri gatuanin mishin e gicit. Qe një rast i veçantë. Atë ditë provova shprehjen që e kisha vetëm të dëgjuar më pare: “Paska zbutur gega zhgabonjën”,- e teksa Mevlani gjatë rrëfimit buzëqesh me historitë e të shkuarës, Natasha e ka të pamundur të mos lëvizë vendit. Sidomos kur bëhet fjalë për qytetin e saj të dashur. “Mos ma prek Korçën!”. Dhe më pas shton: “Shqipëria ka qenë me të vërtetë shumë krahinore. Kujtoj që në Mallakastër, Fier, dëgjoja shpesh të thuhej: “Sa gjynah këta korçarët, nuk dinë të gatuajnë!” dhe mendoj se kjo vinte ngaqë krahinat kanë qenë të mbyllura nga njëra-tjetra dhe shqiptarët janë konservatorë”. Por nga vitet 1970 e deri më sot korçarët kanë mësuar jo vetëm ta gatuajnë gjelin e detit, por edhe ta qajnë. Pse jo! Natasha e përligj më së miri këtë…

Të parët janë ftonjtë

Ftoi është fruti i tyre i preferuar. Kjo është e qartë si drita e diellit të mëngjesit. Ndaj edhe recetat me ftonj janë më të preferuarat e tyre. Natasha, që jo rrallëherë eksperimenton në kuzhinë seç sajon herë pas here disa receta ndërkombëtare që i shton ftonjtë e shijshëm që rriten në bahçen e tyre të shtëpisë në Pogradec, aty ku ata kalojnë rreth 3-4 muaj të vitit. “Ftonjtë i marrim shpesh në fshat, gjithmonë kur na mbarojnë ftonjtë e shtëpisë sonë të Pogradecit. Janë shumë të shijshëm, të rritur me klimën e ftohtë të qytetit liqenor. Ajo e do ftoin edhe për një arsye tjetër: “Është një frut i bukur. Lulja e tij çel e fundit dhe konsiderohet i përmbajtur”. “Pa ftonj nuk ka festë, - ndërhyn Mevlani, - për Krishtlindje apo Vit të Ri e kemi të pamundur të mos kemi në tryezë një recetë me bazë ftoin. Si mishi me ftua (me tulin e mishit të viçit), një recetë korçare që Natasha e qan”. E kur pas këtyre fjalëve Natasha shton me buzëqeshje: “Edhe këtë e ditke o Mevlan”, ai shton me buzëqeshje: “Epo u bënë 43 vite moj grua!”

 

Supjera e supës së peshkut

Aksesorët në kuzhinën e tyre nuk mungojnë. Aty, mes përbërësve e disa enëve që varen me finesë ngado, nuk mund të të mos bjerë në sy një supjerë krejt e veçantë. Është nga ato që mbrapa kanë një histori për të rrëfyer. Supjera është blerë nga çifti në një ankand në Kopenhagen. “E përdorim më së shumti për të servirur supën e peshkut”,- tregon Natasha, që ndiqet menjëherë nga fjalët e shpejta të Mevlanit: “Që ajo e bën aq të mirë!”. Dhe kujtesa merr udhë. Mevlani na tregon për një histori të disa viteve më parë që zhvillohet në Francë, në Arles që veç të tjerash, njihet si qyteti i Van Gogh-ut. Përpos për turizëm kulturor dhe historik çifti e kishte marrë udhën deri aty edhe për një arsye tjetër: supën aq të mirë, sa edhe pas shumë vitesh të vjen në mendje si një kujtim i freskët, me shije që të ndjell qiellzën. “Në fakt, kamerierit në një prej restoranteve të Arlesit i kërkuam supën e famshme franceze, tipike për Parisin. Por pas kësaj porosie ai na tha menjëherë, se me supën e Arlesit ajo e Parisit harrohej shpejt”. Dhe kështu ndodhi. Pasi e provuan supën e peshkut (kushtonte 14 euro), karakteristike e qytetit ata jo vetëm harruan atë të Parisit, por e kanë në menunë e përjavshme të kuzhinës së tyre. Dhe supjera, shërben pikërisht për të servirur këtë supë të shijshme, recetës së cilës Natasha i shton edhe një tjetër përbërës: dashurinë… Megjithatë e bija, e gatuan pakëz më të mirë supën me peshk. Dhe Natasha thotë gjithë krenari: “Supa e peshkut kërkon art. Është specialiteti im, por vajza e bën edhe më të mirë”.  

 

Gotat e kristalta

Janë ato gota që Natasha i ka jo vetëm përzemër, por madje i sublimon aq shumë sa edhe përdorimin e tyre e ka të kufizuar. I përkasin fabrikës së qelqit në Korçë dhe janë prodhim i viteve ‘70. “Nuk i përdorim, më shumë i ruajmë. Pastaj, në ndonjë ditë të vçantë, mund ta përdor ndonjërën prej tyre, teksa ulem dhe pij një gotë verë. Edhe vetëm! Ky lloj artizanati mund të bëjë shumë gjëra të bukura”,- na rrëfen Natasha. Dhe është e dhënë pas këtij artizanati, sa ka edhe histori interesante që lidhen me të. Si ajo e Greqisë, kur Natasha u mrekullua kur u ndesh me kovën e parë plastike. Me ta parë, mendja u kthye në Shqipëri dhe pyetja ishte vetëm një: “Po gratë shqiptare, pse të mos e kenë një të tillë? Dhe e morri kovën plastike nga Greqia për ta sjellë në Shqipëri. Destinacioni: Farbika e Durrësit. Aty takoi punonjësit, të cilëve iu drejtua me këto fjalë: “Po bëjeni mo edhe ju një kështu!”

 

Ëmbëlsirat në fund

Jo sepse përgjithësisht hahen në fund të menusë, por edhe për faktin që në shtëpinë e tyre ëmbëlsirat po konsumohen gjithnjë e më pak. Çifti na tregon se ëmbëlsirat mundohen t’i shmangin, ama kur ua thotë mendja për pak shije ëmbëlsire, kanë se ç’të gatuajnë. Janë ato ditë kur në plan të parë del një recetë japoneze që Natasha e ka ndryshuar disi. Puna nis me pastrimin e kungullit të pjekur, që piqet bashkë me kremin. E në fund, kur feta pritet si torta, nuk ka brumë, por kungull. Kjo recetë është e preferuar për ta përpos shijes, edhe për vlerat shëndetësore që ka kungulli. Për më tepër nuk është një ëmbëlsirë e rëndë. Menuja e tyre e ëmbëlsirave njeh edhe një tortë me limon, apo krem karamelin që e gatuan Mevlani. Pastaj është edhe receta e mollëve të pjekura, aq shumë e dashur për Natashën pasi i kujton mikeshën e saj Xhanfize Keko, që ia ka mësuar ta gatuajë.

Pak ditë më parë ne shkuam në shtëpinë e çiftit Shanaj-Lako. Bisedat e ngrohta, fotot, buzëqeshjet e shijet e shumllojta që ata ofruan për mysafirët e “Shije”-s, bënë që koha të rrjedhë shpejt. Po aq sa ato pikëlat e shiut që nisën të duken përtej dritares. Përveç recetave të sugjeruara për lexuesit e revistës, amvisën Natashë e pret edhe një punë tjetër: ka nxjerrë një rosë të egër për ta gatuar për drekë. Në shtëpinë e tyre ka festë, dhëndri do të festojë ditëlindjen. Por rosa e egër është ende në pritje. Megjithëse Natasha e bëri të vetën, familjarët po mendojnë të festojnë në restorant. Epo, ka edhe kësi rastesh kur çifti i thotë jo kuzhinës së tyre, për t’ua besuar shijen kuzhinierëve të restoranteve të kryqytetit…