Fëmija është një dhuratë, por nuk duhet trajtuar si i vogël, sepse ai kupton shumë më tepër se sa ne mendojmë. Edukimi i fëmijëve të sigurt është edhe thelbi i analizës që bën mjekja pediatre Lira Gjika në librin e saj të ri “Fëmijë të sigurt”.
“Nëse shpirti dhe mendja e fëmijës nuk ushqehen me librin, muzikën, artin dhe njohuri të tjera shkencore, pra me të bukurën dhe të mirën, atëherë shpirti dhe mendja do të mbushen me pasione, frikëra e dyshime.
Dhe këto nuk e lënë njeriun të emancipohet dhe të jetë njerëzor me veten dhe me të tjerët”, - thotë mjekja pediatre.
Në këtë intervistë për revistën “Shije”, pediatria e njohur ofron edhe disa këshilla për të gjitha nënat e reja, që nga marrëdhënia që duhet të krijojnë me fëmijët, si duhet t’i edukojnë, por edhe si duhet të jetë mënyra e ushqimit të tyre.
Për çfarë i ndihmon prindërit ky libër dhe çfarë përgjigjesh gjejnë ata?
Të rrisësh mirë një fëmijë duhet të dish të mirat dhe limitet. Unë jam përpjekur gjithnjë si pediatre në punën time, të marr çfarë na ofron tradita e vendit, niveli apo zhvillimi i vendit, gjuha jonë dhe ta jap këshilla për të gjitha nënat e reja.
Problemi ynë i madh është se fëmijët e të huajve i mendojmë dhe i shohim si shumë më të mirë, ndërsa mendojmë se fëmijët tanë janë pa turp. Por fëmijët tanë janë si ne, sepse ne jemi pa turp. Ne themi shpesh “sa fëmijë të këqinj”, kur në fakt të këqinj jemi ne.
Kjo, sepse s’kemi durim, nuk zgjedhim fjalët e duhura. Dëgjoj nëna që shprehen ‘ohu, do të rri unë të mendoj’, por duhet të mendojnë nënat patjetër.
Kur përballen me një epror të gjithë e zgjedhin fjalën, ndërsa për të folur me fëmijët, askush nuk i përzgjedh fjalët, aty ku vërtet duhet menduar fjala, nuk e mendon asnjeri. Për më tepër, u japim edhe një shpullë, dhe përtojmë të mendojmë.
Cilat janë këshillat që ju ofroni në analizën e punës suaj shumëvjeçare?
Unë nisem nga një logjikë mjekësore, sepse kam punuar si mjeke këshillimore, me prindër, me nënat e reja, me një gjyshe apo një teze. Por kam punuar me një grup të limituar.
Kjo është mënyra ime, si mjeke e shërbimit parësor, të cilën unë e kam pasuruar më tej. Gjatë punës dhe eksperiencës sime kuptova që duhet të merremi edhe me mirërritjen e fëmijës, jo vetëm me ato që ka nevojë për t’u ushqyer.
Natyrisht duhet që të përzgjedhim edhe ushqimin, duhet të mos përdorim shumë kripë për fëmijët, të paktën deri në vitin e parë të jetës, apo duhet që nëna kur është në gji, nuk duhet të hajë lakër, sepse bën keq për qumështin.
Nga eksperiencat e mia unë kuptova që nuk kishim një libër për të shpjeguar shumë marrëdhënie të tilla. Ashtu siç zgjedhim ushqimin, duhet të zgjedhim edhe fjalën.
Dhe në këtë libër kam vënë të gjitha veset tona, që duhet t’i korrigjojmë. I kam parë te vetja dhe i kam korrigjuar te vetja, në raport me fëmijët e mi, ndër vite.
Ju shpreheni, “të përpiqemi t’i ndihmojmë prindërit, që të bëjnë më të mirën me fëmijët e tyre, kështu që lajmë një borxh që u kemi fëmijëve tanë, tashmë prindër”. Keni ndonjë peng ndaj tyre?
Nuk është vetëm çështje pengu, por unë falë fëmijëve të mi arrita të bëhem mama, sepse nuk u bëra e tillë që ditën e parë. Falë tyre unë kuptova se si duhet të jetë kjo marrëdhënie.
Të bëhesh mama do të thotë të luftosh me veten, me padurimin, me mosdijen, me prishjen e gjumit, me kufizimin e qejfeve, sepse do të ketë prioritet fëmija, duhet të dish të kuptosh moshën e fëmijëve.
Dhe eksperiencat e mia në familje dhe në marrëdhëniet që kam krijuar me njerëzit, me të gjithë, me gjyshet, me nënat, me baballarët, më kanë ndihmuar. Njerëzit më besonin, më tregonin, edhe shumë situata personale. U jam mirënjohëse.
Unë ndërhyja edhe në konfliktet mes vjehrrës e nuses, dhe kam qenë shumë e prerë. Është detyrë e institucionit që të mbrojë nënën dhe unë u bëra aleate e nënës së re. Një nga luftërat e mia kur kam qenë në konsultoren e fëmijëve ka qenë ‘frika me ujin’.
Ne jemi popull që nuk lahemi, e kemi frikë ujin. Dhe nuk i lanin as kalamajtë. Dhe nënat e reja, nuk u lanin as kërthizat fëmijëve. Kam qenë e ashpër dhe fyese ndonjëherë. Pas shumë vizitash, një ditë më erdhi një nënë me një fëmijë që ia kishte larë kërthizën fëmijës.
Dhe unë i thashë ‘shyqyr, më në fund një fëmijë me kërthizë të pastër’. Dhe ajo më tha ‘herën e fundit më shave, më the po kërthizën tënde kështu e lë, pa larë’. Ajo më tha ‘këtë nuk ma kishte thënë njeri’.
Pra, jemi popull që nuk dimë. Gjërat duhet të thuhen. Kur diçka mësohet që në fëmijëri, atëherë është me më shumë vlerë. Prandaj thuhet që fëmija eduktohet deri 9 vjeç, pastaj nuk edukohet më.
Në fakt fjalët që ne përdorim me fëmijët i kërkojnë atij shumë energji dhe mund...cili është mendimi juaj?
Fjala ka shumë rëndësi. Unë kam rënë në kontakt me librin e Benjamin Spock, në vitin 1984, në Bibliotekën Kombëtare në gjuhën italiane dhe disa miq të mi ma fotokopjuan.
Spoke është mjek familjeje dhe është një nga anëtarët e shkollës së pediatrëve që bënë regjistrimin e gjithë vitit të parë të jetës së fëmijës, ai dokumentoi për herë të parë dhe dha shumë informacion për teknikat, deri te inteligjenca emocionale dhe e shumëfishtë e fëmijëve në këtë moshë.
Ai u bë guida ime personale, më drejtoi në punën time. Kam lexuar gjithmonë që në atë kohë, pak nga Satre, Kamu, fshehurazi.
Mendoj se të gjitha problemet që shfaqen janë probleme gjuhësore. Gjuha është e ardhmja, sepse gjuha krijon kulturën, vetëm njeriu është qënie kulturore.
Gjuha është shumë e rëndësishme dhe një shtysë për librin ishte edhe kjo. Kur unë merrja një libër filozofie, unë i dija të gjitha fjalët, por nuk kuptoja asgjë.
Një enigmë tjetër, që më bëri t’i hyja kësaj pjesës abstrakte të njeriut, për të mos mbetur vetëm te fëmijëria. Shkaktari kryesor i shumë problemeve që në kohën kur ne e kemi studiuar në shkollë, ka qenë teoria e stresit, që sot është vërtetuar dhe nuk është më teori.
Kur ne jemi të stresuar, bëhemi shumë vulnerabël, të prekshëm, të pambrojtur, që mund të rezultojë edhe me vdekje, ose ringjallje.
A duhet që ta trajtojmë si të barabartë me veten një fëmijë, apo si të vogël?
Duhet t’i trajtojmë të barabartë si njerëz. Fëmija kupton dhe kupton shumë. Fëmijës duhet t’ia mësojmë gjërat. Ne jemi një çast në jetë, por unë e besoj këtë që jeta vazhdon, nuk ndërpritet me vdekjen.
Në një çast të caktuar ajo trupëzohet, por është e pandërprerë. Ne të gjithë jemi tokësorë. Ndërsa kur del në horizont s’ka më kohë. Është shumë e vështirë që të përgatisësh fëmijët, kur t’i vetë nuk e di realitetin ku noton.
Si duhet t’u drejtohemi fëmijëve dhe a duhet t’i dënojmë ata?
Duhet të dënojmë veprimin, jo fëmijën. Nëpërmjet të mirës duhet që të mësojmë fëmijët të mos bëjnë më veprime të këqija. Ne jemi hakmarrës ndaj tjetrit. Edhe kur përkëdhelim i themi ‘gomari i babit’, ‘qelbësirë e vogël’.
Unë vetë ndonjëherë them ‘kjo shtriga e vogël’, kur përkëdhel mbesën. Në fakt, ne duhet të edukojmë të mirën, nëpërmjet modelit që ofrojmë. Shoqëria jonë kishte një sistem vlerash që pas ‘90 u shbë.
Që prej asaj kohe, nuk ka ndërtuar më asnjë sistem vlerash dhe modele, për fat të keq. Modelet që ne sot na ofrohen vazhdojnë të jenë arrogante, vazhdojnë të jenë të paturp, të paedukatë dhe të ligj me njëri-tjetrin.
Si mund ta ndihmojmë fëmijën që hap pas hapi të përmbushë ëndrrën e çdo prindi “të jetë zot i vetvetes”?
Ai do të bëhet zot i vetes kur të dojë vetë, jo kur të dojë prindi. Memoria e fëmijës fillon nga mosha 5 vjeç. Ai në fakt ka nevojë për një ndërmjetës që ta ndihmojë fëmijën të bëhet i zoti i vetes.
Prandaj thonë ‘foli fëmijës që në fëmijëri’. Sepse dy strukturat e trurit, të quajtura hypocampusi amygdal, regjistrojnë ngjarjen dhe shijen e ngjarjes. Ndërsa neokorteksi që është strukturë vetëm njerëzore, me gjithë përbërësit e tjerë, bëjnë regjistrimin e memories.
Prandaj deri në 3 vjeç, duhet që prindi të bëjë ndërmjetësin e neokorteksit. Prindërit duhet t’i thonë fëmijës çfarë i ndodh kur qan, duhet t’i thonë ‘u vrave apo jo’, ‘u trembe’.
Nëse i rrituri bëhet ndërmjetësi, atëherë fëmija kujton. Prandaj kanë nisur t’i flasin fëmijës që kur është në bark, sepse këto fjalë janë si tullat e para të themelit të një ndërtese. Ato nuk shlyhen asnjëherë nga memoria.
Koncepti i sotëm është vetëdija. Është ajo që e ndihmon njeriun që atë që di, ta përdorë në kohën e duhur. Por ne jemi popull ende i pavetëdijshëm. Problemet e njeriut nuk janë vetëm psikologjike, janë më shumë gjuhësore.
Unë i kam dëgjuar edhe gjuhëtarët të flasin për gjuhën, por vetëm për gramatikën gjuhësore. Ndërkohë, që gjuha është art. Fjala është art, është komunikim. Gjuha nuk është e mendueshme, thotë Hajdegeri, është abstrakte.
Në cilën moshë është e këshillueshme që fëmija të shkëputet nga nëna…ka studime që thonë se 3 vitet e para janë vendimtare për fëmijën ndaj duhet të qëndrojë nën kujdesin e saj…
Unë kam parë shumë nëna që e mbajnë gjithë ditën në krahë fëmijën, por nuk kanë asnjë lidhje më të. Rreth 90 për qind e shqiptarëve e këtë kanë. I mbajnë në krahë dhe i thonë ‘më plase’, ‘më bërë këtë apo atë’, nuk kanë asnjë lidhje me fëmijët.
Kësaj i thonë ‘më mirë mos rri me nënën’, se sa të rrish me të. Megjithatë, nëna është e pazëvendësueshme në jetën e fëmijëve, për faktin se fëmija është ngjizur te ajo dhe është ndier gjallë brenda saj.
Është toka ku ke mbirë, ke kapur fijen e jetës. Megjithatë, njerëzit janë rritur edhe pa nënë. Pastaj, ka ca fëmijë që edhe pse lindin mes mizerjes, një pikë të mirë, që u bie për pjesë e zhvillojnë.
Ka ca të tjerë, që edhe pse lindin në mes të të mirave, nuk kanë asnjë pikë lidhje me të mirën.
Pavarësia me nënën fillon që me lugën, në fakt. Nëna duhet ta shkëpusë nga gjiri dhe t’i japë lugën. Pikërisht sepse e do shumë nuk do që ta lërë në gji, por duhet ta shkëpusë që të mos mbetet foshnjë.
Por në shoqërinë tonë është e vështirë. Ne duhet të krijojmë rutinën e të folurit me fëmijët, që ne nuk e kemi. Ne nuk e njohim gjuhën e trupit, sepse fëmija para se të shprehet, flet me shenja.
Në shumë vende nordike përdoren këto teknika. Por duhet që ta fillojmë ta njohim edhe ne dhe të krijojmë modelet për vendin tonë. Ne duhet të ndryshojmë shumë mënyra sjelljeje, që të mos ta shohim më fëmijën si një barrë, por si një zgjedhje.
Pastaj shkëputja e dytë është që t’i mësojmë fëmijës se natën nëna fle me babain, nuk rri më me fëmijën. Deri në vitin e parë fëmija edhe mund të flerë në dhomën e prindërve, më pas duhet të shkëputet.
Unë jam me këtë mendim që fëmija e di se nga ka ardhur, le të jetë prezent në dhomën e prindërve gjatë vitit të parë të jetës, sepse kjo është njësoj si teoria ‘fëmija di not’.
Pas moshës 1-vjeçare duhet të dalë në dhomë më vete, sepse do të ketë probleme me intimitetin. Është shumë e rëndësishme që t’u mësojmë fëmijëve se ku janë limitet.
Ne duhet të dimë se kur mbaron fëmijëria. Por ne nuk ua mësojmë. Dhe mbetemi fëmijë. Si shoqëri, ne kemi shumë struktura arkaike. Kemi ende probleme me familjen. Ne nuk kemi familje.
Familja është burri, gruaja dhe fëmijët. Nuk duhet të përgjigjet nëna për të gjitha. Unë jam e mendimit se pas moshës 18 vjeç në fakt fëmija duhet të shkëputet nga shtëpia.
Kultura jonë është që fëmijët rrinë në shtëpi me prindërit derisa martohen, ndodh që ndonjëri të martohet pas të 30-ave. A është vonë për këtë “fëmijë” të marrë në dorë kontrollin e jetës së tij, të orientohet saktë drejt përmbushjes së nevojave dhe synimeve të tij?
Njerëzit mund të rrinë bashkë, s’ka asgjë të keqe, mund të rrinë edhe në shtëpi më vete dhe të jenë të lidhur, sepse lidhjet janë shpirtërore. Por pas 18 vjeç fëmija duhet të dalë më vete. Sot shumë çifte në fakt duan të jetojnë vetë, dhe kjo është gjë e mirë.
Çdo prind i ri ka të njëjtën dilemë: fëmijën ta lë me gjyshërit, çerdhe/kopsht apo babysitter?
Unë besoj te institucionet dhe fëmija duhet të shkojë në institucione. Por në Shqipëri nuk ka babysitter. Babysitter që thotë ‘e dua si çunin tim’ nuk bën, babysitteri duhet të japë komandën dhe fëmija e dëgjon.
Ndërsa ne nuk kemi këtu të tilla, sepse nuk kemi as shkolla. Unë kam parë jashtë babysitter dhe ato edhe mënyrën se si e nxjerrin tingullin e fjalës e ka të tillë që u imponojnë fëmijëve sjellje, është ton frenues.
Ndërsa toni që përdorim ne është kërcënues. Ne nuk e kemi. Ose i përkedhelim, ose i shajmë, u themi ‘të hëngërt mortja’.
Si ka ndryshuar roli i babait në marrëdhënie me fëmijën gjatë dekadave të fundit?
Shoqëria jonë është e ndarë në tre shtresa baballarësh, për mendimin tim. Një është ai babai që ruan ende traditën, babai që bën ligjin, është pronari i robve të shtëpisë, pra i ka robër.
Ne ende e kemi këtë, pasi njeriu i lënduar, të lëndon. Për fat të keq ne e kultivojmë shumë mirë këtë gjë.
Një kontigjent tjetër, janë ata baballarë që e sjellin në Tiranë fëmijën dhe mbyllin gojën, bëjnë sikur fëmija e vet punon në ministri, nuk flasin, sepse kanë frikë.
Janë edhe prindërit e rinj, që akoma nuk është shtresë, të cilët mobilojnë shtëpinë bukur dhe vishen bukur, por ende nuk dinë të edukojnë. Janë shumë larg akoma.
Edukimi nuk njihet ende në shoqërinë tonë. Në jemi ende të uritur, por nuk besojmë te vetja. Ne kemi turp nga vetja.
Çfarë nënkupton për ju: Kohë e kaluar me fëmijët?
Ndonjëherë ka raste kur nëna ka qenë në shtëpi, por nuk është me fëmijën; nëna e ka në krahë, por nuk është me fëmijën; nëna i ka sytë tek iPod, që është një problem tjetër që evidentohet sot dhe që duhet studiuar, sepse fëmija i mëson gjërat duke parë nënën.
Gjuhën fëmijët mund ta mësojnë edhe nëpërmjet televizorit, por pavarësisht kësaj, ata duhet ta mësojnë gjuhën me nënën. Thuhet që futja e teknologjisë në mjedise injorance është e rrezikshme.
Unë kam shkruar shumë për pyetjen ‘pse’, sepse është një pyetje që një i rritur nuk duhet t’ia bëjë fëmijës. Ajo është një pyetje që e bën fëmija, sepse ai nuk di të pyesë.
Bisedoi: Brikena Dervishaj