Në një mëngjes të freskët maji, nën kolonën zanore të Roxette, ndërsa kemi marrë rrugën e Vlorës për të realizuar një reportazh për revistën “Shije”, sjell ndërmend fëmijërinë time dhe gjithherët që kam bërë këtë rrugë për të shkuar në Vlorë. Autobuzët, trenat, xhipat e vjetra të gjeologeve, që hera herës im atë i merrte kur shkonte me shërbim në Vlorë na merrte si pasagjere për të shkuar tek gjyshja,  ankthin dhe emocionet. Sa gjera kanë ndryshuar! Dikur për të mbërritur në Vlorë kalohej nga një rrugë tjetër, tashmë për 20 minuta je në Durrës dhe nuk arrin të kuptosh ku fillon e ku mbaron qyteti. Çdo gjë e lehtë, e arritshme, e shpejtë. Dikur dëshira për t’u nisur, rruga gjithë ndalesa e gjarpërime, qytet pas qyteti e bënin përgatitjen më të këndshme sesa mbërritjen. U bënë vite që nuk shoh më Lushnjën, Rrogozhinën, Kavajën. Tashmë në më të mirën e rasteve u sheh për së largu fasadat e largëta të ndonjë ndërtese të lartë ose ndonjë targë të mbetur makine dhe i thërret mendjes që je pranë këtij a atij qyteti.

Unë e kam të vështirë të flas për Vlorën, ashtu siç e kam të vështirë të flas për veten. Jam përjashtim i klishesë «e ka gjoksin me brimë», (siç shprehen lebërit). E aq dëshirë kam të flas për këtë qytet, këtë krahinë!

Të njohësh një lab është e lehtë në pamje dhe e vështirë në shpirt. Mjafton të shohësh se si sillet. Për meshkujt e kam fjalën. Këmbët paksa të hapura, që u jep siguri në qëndrim, vështrimin nga lart poshtë, vetullat paksa të ngrysura dhe sytë që vështrojnë larg, thellë, humbur, ndoshta si për të kërkuar kaltërsinë e atij “çikë deti” edhe aty ku nuk gjendet. Eshtë vështirë të ndeshesh me një lab pa rrudha të brazdta në ballë, shenjë e ashpërsisë së jashtme. Nuk kam arritur kurrë ta kuptoj pse gjithë kjo fortesë, kjo mbështjellë e ashpër mbulon shpirtin e tyre të ëmbël si portokajtë e tokës se tyre dhe të kulluar si deti që kanë kundruall. Nuk e di, ndoshta dhe ata vetë nuk e dinë...

Me këto mendime në kokë rizgjohem dhe kuptoj që kemi mbërritur në Vlorë. I afrohemi të vetmes rrugë që hyn në Nartë. Eshtë akoma herët. Kemi ardhur pa ftuar e pa porositur, vetëm me ca emra e numra celulari në xhep. I afrohemi të parit restorant, atij të Marios, me emër gjoja. Çdo gjë e qetë, pronarët e saj nuk janë aty. Pa e zgjatur shumë, i hipim makinës dhe i afrohemi një tjetri, me një oborr të madh dhe bahçe me lule. Aty na pret një mesoburrë, i rreshkur paksa në fytyrë por buzagaz. I afrohemi dhe e pyesim: Ju jeni Thanas Papa? Burri, paksa mosbesues në vështrim, por akoma i qeshur, përgjigjet: Unë jam, ju kush jeni? Pasi prezantohemi, na fton brenda dhe na ofron një kafe turke, nga ato për merak, të bërë nga bashkëshortja e tij, Qiriakulla. Në nuk rreshtim së pyeturi. Thanasi ndihet i lumturuar: “Nartën e ka  mbajtur ajo çikë kënetë, ja me ngjala, troftë, lavrak (ndr. levrek), cipura, kripë, ullishte, vaji ulliri, raki e verë. Ke dëgjuar për verën Vlosh? Apo je e vogël ti, nuk mban mend? Me nam i kemi pasur. Hanim trahana në mëngjes, me dy gota verë dhe shkonim në punë zbathur në mes të akullit. Nuk kish narqot të mbathte këpucë, zbathur dilnim! Kush mbathte këpucë quhej shëndetlig. Eee, mos qesh, po kështu ka qenë!” Bashkë me Qirjakullën ose Kulla, siç do zonja që ta zonja, ulemi dhe flasim për traditën në gatim. E pyes çfarë gatuajnë narqotët për dasma dhe festa. Kulla, e papërtuar, me përparësen lidhur më thotë: “Aj moj çupë, çfarë nuk gatuajmë ne: pecipe, tavë qefulli, tavë me ngjala, manestra,baxanak me hudhra, ngjalë suvle’, sardele në kripë, reçel ftoi me nindersha, pekmezit,bukëfiqe, bakllava... ja këto, këto janë gjellët që ne hamë o xhan, në dasma e festa, sidomos për Pashkë. Po për pashkë të kishit ardhur, bëmë tre ditë festë. Para ca ditësh kishim dhe Blerinën, çupë e mirë shumë (Blerina Bombaj)”. Tek i dëgjoj burrë e grua të ekzaltuar për të na thënë e dhënë gjithçka mbi vendin e tyre, mundohem të shkoj pas në kohë e si ne filmat e Tornatores ndërtoj setin tim ideal: Dasmën narqote me dasmorët e dhëndrit, udhëhequr nga Frambo (personi që udhëheq), me një shkop në dorë, ku janë varur dy shami, një për dhëndrin e një për nusen, si dhe tre fruta simbol: një mollë, një dardhë dhe një shegë. Dhëndri serioz e me kokën ulur mbërrin për të marrë nusen, të cilën e ka pare veçse pak herë, që pas asaj dite tek Kavaloni, pusi i fshatit ku mblidheshin për të mbushur ujë çupat. Aty shiheshin, pëlqeheshin e zgjidheshin për nuse, për të pritur përgjigjen e të atit e më pas pritur ditën e dasmës. Dasma narqote është një histori më vete dhe sa më shumë Kulla vazhdon e më tregon për gjellët dhe tertipet që përdornin në to, aq me shumë humbas nocionin e kohës. Ndërsa bisedës i shtohen edhe të vëllezërit e Thanasit, të cilët ishin dhe furnizuesit me mish të Narts, ne fotografojmë “tertipet” e vjetra të familjes Papa, si tabaka me qëndisje të vjehrrës së Kullës, tasa porcelani anglez, kana vere, pjatanca frutash dhe pastaj shijojmë bukurinë e kopshit me lule e fruta të Qirjakullës. Në të sheh çdo gjë: fiq rrush, kumbulla, aloe vera, nindersha, pemë ulliri e limoni. Në bisedë e sipër Thanasi na thotë: Jakov Xoxa, kur vinte në Nartë: Po u prish Vlora e rregullon Narta, po u prish Narta Vlora nuk i bën dot gjë! Me këto fjalë dhe me një tufë rrënjë bimësh, ofruar nga bahçja e Kullës, largohemi për t’u afruar në Vlorë.

Vlora, Vlora, bëja fora!

Nuk e kemi aq kollaj të parkojmë në Vlorë. Bulevardi përpara Sheshit të Flamurit është kthyer për këmbëorët që nga 100-vjetori i Pavarësisë (edhe pse jo i përfunduar). Me gjithë stafin e revistës fillojmë e bisedojmë dhe unë u tregoj që biblioteka e rinovuar e Vlorës ishte shtëpia e Mitat Bej Vlorës dhe aty ku sot shtrihet monumenti i pavarësisë shtriheshin sarajet e tij, aty është ngritur dhe flamuri. Pastaj na del përpara ndërtesa e madhe (tip hoteli) që akoma i papërfunduar ndodhet përballë. Kujtoj që aty më parë kanë qenë pronat e Sharajve dhe diku më pas, pikërisht në fillim të Murradijes, e ka pasur imgjysh Faik Licaj shtëpinë. Në rrugë e sipër u tregoj Muzeun e Pavarësisë, Kullën e Sahatit, me merkaton e Vlorës dhe një pjesë të Murradijes. I afrohemi të parit restorant të traditës labe, “Mesaplikut”. Aty takojmë Kostën, manaxherin e saj, i cili na pret krahëhapur e menjëherë na thotë: do të shkojmë te restoranti tjetër, këtu sot kemi një prenotim dhe s’mund të shihni gjë! Menjëherë i drejtojmë rrotat drejt restorant “Fatmirit», në hyrje të Vlorës dhe që në pamje të parë nuk të jep përshtypjen e një restoranti, pasi fasadën kryesore e ka të ndarë në dy pjesë, nga ana e majtë ndodhet zona e mishit të pjekur dhe nga ana e djathtë byrektorja. I kërkojmë Kostës të na tregojë se cilat pjata gatuhen. Ai na sjell menunë dhe aty shohim gjithë gatimet labe, duke filluar nga qingji ose keci mishi në hell, harapashi me zorrë qengji, kukureci i pjekur, kordhëzat, të brendshmet e pjekura, kollofacet, byrekët me lakra, revania, etj. E pyes Kostën se përse nuk e gatuajnë yshmerin, një nga byrekët më të mirë që bëjnë vlonjatët, gatuar me lëngun e mishit, gjalpë dhe petët me vezë. Më thotë që do shumë punë dhe që klientela këtu është e drejtuar rreth mishit të pjekur, pasi e dine që ata janë një garanci. Më vjen keq që kur ishte gjallë ime gjyshe nuk gjeja kurrë kohë ta pyesja se si bëhej yshmeri, tashmë që kam kohë dhe dëshirë me bollëk, nuk kam më gjyshen të ma thotë si ta gatuaj. Eh, ndodh përherë kështu! Njihemi me Kapon, pjekësin e kecave dhe qingjave, një zotëri i pafjale e punëshumë, tek përgatit për hell me mjeshtëri qingjin, duke e lidhur brenda dhe jashtë me tel që të mos deformohet gjatë pjekjes. Ai na tregon se si piqet qingji, sa larg mbahet helli nga zjarri. “Sa më i fortë zjarri aq më larg helli e sa më shumë kongjij ( prush) aq më shumë ulet helli”. E pyes për mishin në bidon, një traditë e lashtë e Labërisë, e cila më vjen ndër mend që kur isha e vogël dhe kur barinjtë e Dukatit piqnin qingjat në Llogora, ku veroja me gjyshërit nga ana e tim eti. “Ah, mishi në bidon është njësh, më thotë, por do vend dhe tertipe të realizohet. Duhen hapur gropa mbushur me prush, do futur bidoni e në bidon të futet qengji e në qengj të futet kripa e detit me gjalpë, që ka dalë nga dhalla e rrahur». Oh nëne, o nëne, më duket një lloj matrioshke kulinare shqiptare, e paparë dhe e padëgjuar ndonjëherë! Është një mënyrë shumë autentike shqiptare e gatimit, që rralle e gjen në kulturën kulinare ballkanase, të ndikuar apo kontaminuar nga gatimet turke. Pasi mbarojmë me mishin dhe arapashin, shkojmë të shohim gatimin e revanisë, të cilën Vlora e gatuan gjithandej nëpër krahinat e saj dhe disa prej tyre e quajnë dhe reshedi. Mira e gatuan shpejt dhe gjithë pasion dhe me dëshirë na jep dhe recetat për ndjekësit e revitës “Shije”. “Mos harroni të na dërgoni revistën”,- më thotë. E përqafoj dhe largohem. Pasi shijojmë ato çka kanë gatuar, përshendetemi dhe marrim rrugën drejt tunelit dhe Ujit të Ftohte. Gjiri i Vlorës është një ndër panoramat më marramendëse që kam parë në jetë. Nuk e mbaj mend sa herë e kam përshkruar këtë rrugë që nga fëmijëria ime, e gjithmonë kur hyj që nga zona e Stadiumit, apo “Kulaçit”, siç e quajnë vlonjatët, ndjej të më lëvizë vetja e të përshkohem nga një emocion i çuditshëm. Sapo lëmë zonën e turizmit të vjetër, shpaloset nga njëra anë kodra me kalanë madhështore të Kaninës dhe Gadishulli i Karaburunit. Nuk të bie akoma ndër mend e ndër sy Sazani, ngaqë Karaburuni nuk të lë kohë ta shijosh e pakuptuar ti ke mbërritur pranë Tunelit, ku është vështirë të mos ndalosh. Pasi pijmë ujin e ftohtë, nisemi drejt Orikumit. Propozoj të shkojmë pak në Tragjas, një fshat në të majtë të Orikumit, ku dëgjohen vetëm cicërima bilbilash dhe harabelesh dhe gurgullimi i lumit të kristalte Izvor. Hyjme në Hotel Tragjasi, por nuk ka këmbë njeriu, pasi janë në përgatitje për sezon. Ambienti rreth tij është një mrekulli: rrape të lashtë, gjelbërim, ujë i kulluar dhe qetësi absolute. Përshendetim pastruesen, të vetmen banore të hotelit dhe largohemi për në Llogara. Kalojmë Fushë Dukatin me pamje madhështore dhe erëndjellëse nga sherebela dhe rigoni i sapoçelur dhe i qepemi malit. Dikur, kur isha e vogël, në shpatin e malit përballë Kampit të Llogarasë, shkonim për të mbedhur çaj mali dhe mbërrinim deri tek “Shpella e Kuinxhijve”, një guve që e kishte daljen në det. E për ta vërtetuar këtë, hidhnim gurë të mëdhej dhe i dëgjonim derisa copëtoheshin në gurë të vegjël, falë oshëtimës që kumbonte nga thellësitë e saj. Eh, sa kujtime! Ajri i këtij vendi është unik, të ngre në një nivel jo vetëm lartësie por dhe meditimi. Ndalojmë dhe futemi në restorantin e Sofos, i cili ka aty që kur Llogoraja popullohej nga kabinat e famshme prej druri. Pyesim për gatesat që ofrojnë dhe pothuaj janë ato çka gjetëm dhe në Vlorë. E vetmja veçanti është një lloj gatimi shumë i veçante i Sofos (i cili për fat të keq nuk ndodhej aty) dhe që quhej pipeqi i Sofos, një pjatë pasksa me procedurë të gjatë për t’u gatuar, shumë kalorike por e mrekulluyeshme në shije. E bija e tij, Klotilda, është një vajzë fjalëpakë dhe së bashku me nënën e saj e ka të vështirë të ekspozohet në foto. E respektojmë vendimin e tyre dhe kuptojmë që pjata dhe gatime si pipeqi, kollofacet e mbushura me të përbrendshme dhe miell misri apo oriz, kukureci, plendësi i qingjit në tavë, yshmeri, etj., janë pjata që bëhen me porosi më parë, sepse kërkojnë një kohë të gjatë dhe gatim të ngadaltë të përbërësve. Gjithesesi, pasi kemi kundruar dhe fotografuar shumë nga bukuritë e këtij vendi, nuk mund të rrimë pa vajtur në një restorant peshku. Ndaj zbresim përsëri në Radhimë. Ndalojmë në të parin restorant, ku një lab i veshur me kostum tradicional dhe me qylaf e opinga  na pret me buzë në gaz dhe sy (bojëqielli) qeshur. Njihemi me Arentin, menaxherin, një djalë truplidhur dhe i pashëm, që na ofron specialitetet e shtëpisë, supë peshku, mish të pjekur, zog fshati me rosnica, etj. Provojmë këto dy të fundit, pasi supa e peshkut ka qenë gatuar përherë nga peshkatarët e Vlorës. E po ashtu rosnicat, të cilat shumë amvisa vlonjate i zinin me vezë dhe mëndërz. Por menuja e restoranteve vlonjate, ashtu si dhe shumë restorante të qyteteve të mëdha është kontaminuar shumë si nga ish-Ushqimi Social, po ashtu dhe nga kuzhina italiane, ose më saktë mënyra italiane e të gatuarit të peshkut apo makaronave. Është e vështirë që në një restorant tradicional lab të gjesh gatime që më parë gatuheshin në vatrën e labit. Ku kishin humbur kuleçët me vaj, buka e misrit, kaposhi i detit me përshesh dhe të përbrendshme, hasudeja, supa me rufio, kosi me mjaltë dhe arra, yshmeri me lëng mishi, byreku i hapur me mish, oriz dhe qepë, tava e plëndësit të qingjit me salcë të kuqe dhe mënderz, brushtulla ose pispilia e Vlorës? Ndoshta duke i njohur kështu e duke i bërë të ditur dhe njerëzit do t’i kërkojnë më shpesh dhe oferta do të jetë më e madhe. Tradita është e mirë jo vetëm në letra, libra apo revista të ilustruara. Ajo përtërihet, përshtatet edhe duke u rijetuar. E tek diskutojmë këto, kuzhiniere Mjaftimja na ka gatuar zogun e fshatit me thërime ose rosnica, ndërsa Alketa na ka bërë supën e mrekullueshme të peshkut. Ndërkohë perëndimi i diellit po afron. Qielli është mbuluar nga re të ulëta që lejojnë vende-vende diellin të hyjë si me shpatë. Pamje magjepsëse dhe lëndë e parë për paratin tonë. Nisemi për në Tirane ndjekur nga rrezet e fundit të diellit dhe lagur nga pikat e para të shiut. Vlora pas krahëve na përshëndet si babaxhane.