FJALOR GASTRONOMIK
I pari fjalor gastronomik në gjuhën shqipe.
Shiko Info

Mbi 1 000 fjalë e shprehje të ndryshmenga bota e ushqimit dhe pijeve, që përdoren posaçërisht në kuzhinë apo kanë lidhje indirekte me gjithë proçesin e përgatitjes dhe servirjes së ushqimit.

Një pjesë e madhe e tyre kanë prejardhje nga gjuhë të huaja dhe njihen ndërkombëtarisht në formën e tyre origjinale, sidomos nga shefat e kuzhinës apo të apasionuarit pas ushqimit dhe pijeve. Ato s’mund të gjenden në fjalorin zyrtar të shqipes së sotme dhe një përkthim literal jo vetëm do të ishte i pamundur, por do t’iu humbiste edhe bukurinë.

Do të zbuloni mjaft fjalë të reja dhe të vjetra që, për arsye të ndryshme, s’iu ka rënë rasti t’i dëgjoni dhe përdorni, por që gjuha shqipe i ka patur gjithmonë aty.

Urojmë që ky fjalor i ri gastronomik t’ju vijë sadopak në ndihmë për të kuptuar më mirë termat e gatimit, por edhe në pasurimin e gjuhës suaj të përditshme.

A
B
C
D
DH
E
F
G
GJ
H
I
J
K
L
LL
M
N
NJ
O
P
Q
R
RR
S
SH
T
TH
U
V
X
XH
Y
Z
ZH
Magjë
Enë e drunjtë si govatë, ku ngjishet e punohet brumi për të bërë bukë. Zë brumë (gatuaj) në magje. Një tjetër përcaktim i saj do të thotë govatë prej druri për të larë rrobat. “Magje rrobash, lanin në magje”. Por, gjithashtu, do të thotë edhe pjesë e mullirit të blojës, e dërstilës etj., që është si arkë a si govatë prej druri e ku bie mielli, dërstilet shajaku etj. “Magjja e mullirit”. “Magje dërstile.”
Majdanoz
Bimë barishtore 2 vjeçare, me kërcell të butë e të hollë, me gjethe të vogla e pak të çara, të cilat kanë erë të këndshme, që vjen nga përmbajtja e vajit eterik në të. Një ndër erëzat më të përdorura në kuzhinë. Përdoret në supa, sallata, gjellë të ndryshme, produkte të skarës etj. Aroma e majdanozit përmirëson oreksin, ndihmon në tretjen e ushqimeve, largon gazrat, bën mirë për disa sëmundje të mëlçisë, etj. Fillimi dhe fundi i stinës së verës janë periudha ideale për ta mbjellë dhe kultivuar majdanozin. Fare mirë mund të mbillet në një vazo në kushte shtëpie, mjafton që dheu të jetë i shkrifët dhe i pasur me pleh organik.
Manaferra e detit
Bimë në formën e shkurres subalpine me degë të dendura dhe me gjemba. Kokrrat e saj anë të ngrënshme dhe ushqyese, ndonëse janë disi të tharta dhe vajore. Po të hahen të gjalla nuk kanë shumë shije, por nëse ngrihen në frigorifer ose përzihen në pije të ëmbla të frutave si të rrushit apo të mollës, atëherë shijojnë më shumë. Përveç lëngut, fruti i manaferrës së detit përdoret për të bërë ëmbëlsira, verë frutash, locione dhe liker. Rritet në malet e Rivierës së Jugut të Shqipërisë në gjendje të egër, por ka filluar edhe të kultivohet.
Manxurana
Bimë që gjan me rigonin, por ka një aromë më të dallueshme dhe një shije më delikate. Pjesët që përdoren prej saj janë degët e lulëzuara bashkë me lulet e saj. Është perfekte për pjatat vjeshtore si supat dhe shkon shumë me djathërat dhe arrat. Gjithashtu është shumë i njohur vaji i manxuranës me vlerat e shumta shëndetësore që ka.
Mare
Emri botanik i maresë është Arbutus Unedo. Bima e maresë ka ngjashmëri me boronicën e kuqe dhe frutat që ajo çel janë të formave dhe ngjyrave të ndryshme. Fruti i maresë ka përmasat e dredhëzës, ndaj këtu ka lindur edhe pseudonimi “pema e dredhëzës.” Shija e saj është unike, freskuese, pak e thartë dhe është i ngrënshëm kur është i mbipjekur. Rakia e maresë është një nga specialitetet më të çmuara shqiptare, por ajo përdoret edhe për reçel, marmaladë dhe gliko. Rritet në gjendje të egër, kryesisht në Shqipërinë e Mesme dhe të Jugut. Mareja në disa zona të vendit njihet, ndryshe, edhe me emrin koçimare.
Mel
Lloj drithi me kërcell të hollë e me gjethe si të grurit, që nxjerr sipër një xhufkë të mbushur me kokrra shumë të vogla. Ka shije të fortë e të ëmbël dhe është i vetmi drithë që s'përmban gluten. Ka vlera të mëdha ushqyese dhe mund të përdoret në gatime të ndryshme si në sallata, supa, në mbushjen e perimeve të ndryshme apo duke u përzjerë me qumësht e mjaltë. Shërben si bazë për të përgatitur bozën e melit, që shquhet për shijen e mirë dhe të veçantë, për bukën e melit etj.
Mëmëligë
Gatim me miell misri, që përgatitet duke e zier dalëngadalë në ujë të vluar e duke e trazuar deri sa të trashet dhe pastaj përvëlohet zakonisht me gjalpë; përvëlak, bishtalug, kaçamak. Mëmëligë misri. Mëmëligë me gjalpë.
Mendër
Erëz me gjethe vezake e me lule të imëta, të grumbulluara tufë si kalli. Gjethet e njoma ose të thara kanë erë të mirë dhe përdoren si erëz në kuzhinë. Gjithashtu, mendra ka një përdorim të gjerë edhe në industrinë farmaceutike. Në krahina të ndryshme njihet me emra karakterisitikë si nenexhik ose dhiozmë. Mendër e butë (e egër). Gjethe mendre. Vaj mendre. Erë mendre.
Mente
Barishte me aromë të fortë, e të njëjtës familje me nenexhikun e që zë një vend të rëndësishëm në kuzhinë. Ajo kombinohet shumë mirë me barishte të tjera siç është borziloku apo cilantro, por edhe me produktet e mishit (veçanërisht të qingjit ) të gatuara në zgarë ose në furrë. Përshtatet shumë mirë me perimet dhe që “zbut” pjatat me yndyrë me ushqime të skuqura. Perfekte edhe në ëmbëlsira, dhe kokteje të ndryshme. Mentja konsiderohej si një thesar i mjekësisë popullore.
Mesnik
Lloj byreku që bëhet me mish (qengji ose pule), vezë dhe qalpë. Mishi, pasi zihet, ndahet nga kockat dhe copëtohet në pjesëza të vogla dhe shtrohen në mënyrë uniforme ndërmjet petave, të cilat spërkaten me yndyrë (gjalpë i shkrirë). Karakteristik për zonën e Përmetit, Kolonjës dhe Korçës.
Mish qengji në bidon me qumësht
Gatim tradicional i Zonës Jug-Lindore të Shqipërisë.
Mishavinë
Mishavina është djathë që lidhet tradicionalisht me praktikat e barinjve lëvizës në Kelmendin e Sipërm në Alpet Shqiptare. Përgatitet gjatë vjeshtës duke përdorur djathin e prodhuar nga qershori deri në shtator, nga qumështi i lopëve që ushqehen me kullotat e malit Trojan, në kufi me Malin e Zi. Ky djathë copëtohet me dorë, kriposet dhe lihet të fermentojë në një enë druri, e cila mbyllet hermetikisht me një shtresë gjalpi të freskët ose të shkrirë, duke mundësuar që lëngu i krijuar gjatë këtij procesi të kullojë nga vrimat në fund të enës. Pas gati dy muajsh, djathi është gati. Ai ka ngjyrë të bardhë në të verdhë dhe një përbërje kremoze.
Mjedër
Mjedra futet tek frutat e pyllit. E ngjashme me manaferrën, por me kokrra në ngjyrë të kuqe, ajo ka një pamje mjaft të bukur. Jo më kot e kanë pagëzuar edhe si “karamelja e natyrës”. Mjedra është një nga frutat më të shëndetshme. Ka pak kalori, fare pak yndyrna, pa kolesterol dhe me shumë fibra e vitaminë C. Deri pak kohë më parë mund ta shijonim vetëm në stinën e verës, por tani falë teknologjive të prodhimit në sera mund të vilet dy ose më shumë herë në vit.
Musht
Lëngu i rrushit të pjekur para se të tharmëtohet a të bëhet verë; lëngu që nxjerrim nga fruta të ndryshme kur i shtypim; lëng molle, manash etj. i zier e i trashur si pekmez. Musht i ëmbël.
Top